پیشنهاد بازسازی آرامگاه امام محمد غزالی ، مقتضیات و فرصت ها

مقدمه

ابوحامد محمد بن محمد الغزالی الشافعی ملقب به حجتالاسلام زین الدین الطوسی و امام محمد غزالی (زاده ۴۵۰ هجری قمری در توس ، درگذشته ۵۰۵ هجری قمری ) متکلم و فقیه ایرانی و یکی از بزرگترین مردان تصوف سده پنجم هجری است. وی پس از کسب مراتب تحصیلی در سال ۴۸۴ هجری قمری از سوی خواجه نظامالملک به مدت چهار سال به سمت استادی در نظامیه بغداد منصوب شد. مدتی بعد، غزالی به دلیل بیماری جسمی و تردیدهای عمیقی که ناشی از مطالعات شخصی او در فلسفه اسلامی بود، تصمیم گرفت تدریس را رها کرده و منصب خود را به برادرش احمد بسپارد. وی پس از قتل خواجه نظامالملک بغداد را ترک کرد، به حج رفت، مدتی پس از آن در دمشق به تدریس پرداخت. سپس از سوریه به اورشلیم رفت و در سال ۴۸۹ هجری قمری مقبره ابراهیم را در الخلیل زیارت کرد و چنانکه در زندگینامه خودنوشتش «المنقذ من الضلال» آورده، آنجا عهد کرد که دیگر هرگز از حکومت صله نگیرد، به خدمت حاکمی درنیاید و با دیگر متکلمان وارد مجادله نشود. نهایتاً پس از سفرهایی به اسکندریه، سوریه و بغداد به زادگاهش توس بازگشت. غزالی در این دوران تبعید فکری از تدریس، در عزلت و فقر میزیست و مشغول ریاضت و تصوف بود و اغلب آثار مشهور خود از جمله احیاء علومالدین را در این دوره نوشت. غزالی در این کتاب معنویت صوفیانه را نقطه اتکای مذاهب اسلامی میداند. در سال ۴۹۹ هجری قمری فخرالملک پسر خواجه نظامالملک که به وزارت سلطان سنجر در خراسان رسیده بود، از غزالی دعوت کرد که برای تدریس به نظامیه نیشابور بازگردد. غزالی عهدی را که بر سر مقبره ابراهیم بسته بود شکست و دعوت را قبول کرد و تا مدت کوتاهی پیش از مرگش به تدریس در نیشابور مشغول شد.

غزالی در جمادیالثانی سال ۵۰۵ قمری، در ۵۵ سالگی، در خانقاه مریدانش در توس درگذشت. مدفن او در سال ۱۳۷۴ شمسی در پی کاوش باستانشناسی در حدود ۸۰۰ متری مدفن فردوسی در بیرون حصار قدیمی پیدا شد[1]. امام محمد غزالی تعداد کتابهای خود را در نامه ای که به سلطان سنجر دو سال پیش از مرگ خود نوشت، افزون بر هفتاد اثر بیان کرده است. وی عمدتاً کتابهای خود را به تازی (عربی) نوشت. آثاری چون احیاء علومالدین، تهافت الفلاسفه، المستصفی بإصول الدین، الاقتصاد فی الاعتقاد، مشکاه الانوار، تعداد از آثارش بینظیرش است که نه تنها در جهان اسلام بلکه در جهان غرب شهرت دارند او که شاگرد امام الحرمین جوینی بود، به یکی از سرشناسترین چهرههای مذهب کلام اشعری مبدل گشت . پس از تدوین «احیاء علومالدین» که به سان یک دایره المعارف اسلامی میماند شهره و زبانزد سرزمینهای عرب و عجم گشت. در کتاب «المستصفی» که بر اصول الفقه نوشت، استفاده از روشهای منطقی را در اصول الدین معرفی کرد ، و کتابش از جملۀ معدود کتابهای عمدۀ اصول الفقه مذهب شافعی است که تا امروز در دانشگاههای و مدارس بزرگ اسلامی در سراسر جهان مورد استفاده قرار میگیرد. گذشته از آن، تمایل او به عرفان و تصوف از دیگر ویژگیهای اوست که او را در میان علمای اهل سنت و جماعت مبرز کرده است . در نهایت، با نوشتن کتابهای متعددی در فلسفه و منطق، از جمله نقد او بر فلسفۀ مابعدالطبیعه و فلسفۀ مشاء ارسطو در کتاب «تهافت الفلاسفه»، به سرشناسترین چهره اسلامی در بلا روم و غرب مبدل گشت.[2]

زمانه و آرای سیاسی غزالی

قرون چهارم و پنجم قمري، دو قرني است كه نويسندگان و محققان، آنها را قرون طلايي تمدن اسلامي ناميدهاند. پس از پايان نسبي فتوحات و گسترش مرزها، ایران و مناطق پهناوري از مناطق شمالي آفريقا و جنوب اروپا تا نواحي غربي هندوستان، صحنه فعاليتهاي فقهي، كلامي، فلسفي و هنري، البته منازعات سياسي و خطرهاي فرقه گرايي و همچنين آغاز تهديدهاي جنگهاي صليبي، ديگر شوون جوامع اسلامي را رقم ميزد. در چنين احوالي، غزالي پا به عرصه حيات نهاد. وي بر اثر تعليم و تربيت و اهتمامي كه پدرش در امر تحصيل وي داشت و نيز مجاهدتهاي خود در بيشتر متون فقهي، كلامي و فلسفي عصر و همچنين تجارب رازورانه، دستي آزموده داشت و مدتي نيز سمت مدرسي نظاميه بغداد را كه عاليترين محل علمي فقهي زمانه بود، بر عهده گرفت.

اثرگذاري غزالي در تفكر اسلامي، جنبههاي متعددي دارد. از اين رو، از پايگاه و جايگاه تفكراتي و عملكردي وي، تفاسير و برداشتهاي گوناگوني صورت گرفته است.

آشنایی مالایی ها با غزالی؛ نقش و اهمیت او در تکوین اسلام مالایی

اسلامی که در جهان مالایی گسترش یافت، اسلامی عرفانی بود که طریقه های تصوف، به ویژه از سرزمینهای عربی و شبه قاره هند در آن نقش مهمی داشتند. نکته حائز توجه این است که اصولا در جهان مالایی تمایز روشنی میان تصوف و دیگر علوم اسلامی مانند فقه، کلام، تفسیر نمیتوان دید. از این رو مشایخ طریقت و صوفیان در عین حال از نظر دینی و فقهی عالمان بزرگ این منطقه نیز به شمار میرفته اند. به این ترتیب در اسلام مالایی، غزالی شخصیت منحصر به فردی به شمار آمد که واجد همه ابعاد اسلام از کلام گرفته تا تصوف بود و هیچ شخصیت اسلامی دیگری موقعیت و جایگاه او را پیدا نکرد.

اندیشه های امام محمدغزالی همراه با گسترش اسلام، به عنوان یکی از مهمترین منابع تعالیم اسلامی، به تدریج و در دو مرحله، در جهان مالایی گسترش یافت؛ مرحله نخست از سده نهم/ پانزدهم با جریان تبلیغ اسلامی به دست مبلغان غیربومی، نظیر والی سونگو(اولیای نه گانه جاوی) که بر ابعاد عرفانی و صوفیانه اسلام تاکید می کردند و مرحله دوم که از سده یازدهم/ هفدهم آغاز شده و تا کنون ادامه یافته است. درواقع مسلمانان مالایی پس از بازگشت از کانون های آموزش اسلامی مانند مکه و مدینه، به تبلیغ اسلام و ترویج اندیشه عارفان و عالمان مسلمان پرداخته اند. نخستین مبلغانی که اسلام را در مجمع الجزایر اندونزی به ویژه جاوه تبلیغ کردند، والی سونگو بودند. اصطلاح والی سونگو مرکب از دو واژه والی(قدیس) و سونگو(نه تن) است. والی سونگو به اولیای نه گانه که بنیانگذاران اسلام در جاوه به شمار می روند، اطلاق می شود. والی سونگو از آثار غزالی تأثیر گرفته بودند. سونان بونانگ(یکی از نه تَن) که رساله ای درباره تعالیم اسلامی نوشت، در آن، به کرات به احیاء العلوم غزالی ارجاع داد. سونان بوبانگ و سونان گیری( از دیگر اولیای نه گانه) در ایامی که در مالاکا به یادگیری علوم اسلامی از عالمان عرب، ایرانی و هندی مشغول بودند، با تعالیم غزالی آشنا شدند.

پِسَنترِن (pesantren) (مدرسه سنتی اسلامی) یکی از مهمترین کانون های انتقال اندیشه های غزالی در مجمع الجزایر اندونزی بوده و در آنها آثار غزالی تدریس میشده است. در پسنترن، شاگردان به فراگیری علوم اسلامی از جمله تصوف مشغول می شوند و زندگی بر اساس اصول و قواعد دینی را تجربه می کنند. از مهمترین منابع درسی این مدرسه، احیاء علوم الدين و بداية الهدايه غزالی بوده است. عبدالرحمان وحید(متفکر اندونزیایی) گفته است: بداية الهدايه را باید معتبرترین اثر درباره تصوف سنتی دانست که سده ها در پسنترن حکمفرمایی کرده است. در سده یازدهم/هفدهم و دوازدهم/هجدهم، میان آن دسته از علمای دینی که با تکیه بر آثار غزالی مدافع سرسخت عرفان متشرعانه بودند و صوفیانی که می کوشیدند عقاید عرفانی اسلامی را با اندیشه ها و مناسک آیین های هندو و بودا تلفیق کنند، به خصوص درباره وحدت وجود بحثهایی درگرفت که سبب سردرگمی دینی مسلمانان مالایی شد. این موضوع توجه عالمان و صوفیان مکه و مدینه را نیز جلب کرد؛ چنانکه ابراهیم کورانی با تألیف آثاری کوشید به مشکلات دینی مردم در این باب پاسخ گوید. به نظر میرسد که در اواخر سده یازدهم/هفدهم، اصلاح دینی و مبارزه با آنچه از نظر عالمان دینی در تعالیم صوفیان بدعت شمرده میشد، توسط عالمان و صوفیانی مانند احمد قُشاشی، ابراهیم کورانی و عبدالکریم سمان که در مدارس دینی مکه و مدینه تحصیل و تدریس کرده بودند، به جنوب شرقی آسیا راه یافت.

اقبال عالمان مالایی به غزالی، بر نوع اسلامی که در این مناطق ترویج می شد، تأثیر چشمگیری گذاشت. چنین اقبال به غزالی فقط به جنوب شرقی آسیا اختصاص نداشت؛ بلکه یکی از مشخصه های جریان های تصوف اصلاح گرا در آسیای مرکزی ، ترکیه ، شبه جزیره عربستان، آفریقا، هند و دیگر نقاط جهان اسلام در سده دوازدهم/ هجدهم بود. در این میان، شماری از علاقه مندان به فراگیری علوم اسلامی، از فرصت حج استفاده می کردند و نزد عالمانی که در مکه و مدینه حلقه درس داشتند، حاضر و با ابعاد مختلف اسلام از جمله تصوف آشنا می شدند. در برخی از این مراکز، تعالیم صوفیانه بر اساس آثار غزالی تعلیم داده می شد. طلاب مالایی که پس از سالها تحصیل در مکه و مدینه به موطن خود باز می گشتند، به ترویج و تعلیم علوم اسلامی می پرداختند و به این ترتیب، اندیشه های غزالی بیش از پیش در میان جوامع مالایی انتشار یافت.

جايگاه غزالى در دوره معاصر

امروزه مؤسسه هایی مانند دانشگاه غزالی در جنوب جزیره سولاوسیِ اندونزی، به ترویج تعالیم غزالی متناسب با اقتضائات دوره معاصر می پردازند. در جاوه مرکزی، پِسَنترِنی مشهور به احیاء علوم الدین وجود دارد که بر مطالعه آثار غزالی متمرکز بوده است. موسسه دیگری به نام انجمن تعلیم غزالی را که به مرکز اسلامی غزالی مشهور است، کیایی حاجی عبدالله بن نوح متفکر مهم اندونزیایی و مترجم شماری از آثار غزالی به مالایی بنیان نهاد. انجمن تعلیم غزالی، سازمان بزرگی است که شعباتی در مناطق مختلف اندونزی دارد. همچنین اداره امور دینی اندونزی در سال 1348ش/1970در جاکارتا، بنیاد احیاء علوم الدین تأسیس کرد. این بنیاد ماهنامه ای با عنوان احیاءعلوم الدين منتشر می کرد.

سید محمد نقیب العطاس اسلام شناس، فیلسوف مالزیایی و بنیانگذار مؤسسه بین المللی اندیشه و تمدن اسلامی صاحب کرسی غزالی در این مؤسسه بود و پس از او عثمان بکر، اندیشمند برجسته مالزیایی جانشین وی شده است. در دوره معاصر، شماری از اندیشمندان بزرگ مالایی، تحت تأثیر غزالی به نگارش آثار مختلفی پرداخته اند؛ از جمله مهمترین آنها باید به حاجی کریم امرالله معروف به حَمکا، دانشمند و مفسر برجسته اندونزیایی اشاره کرد. او اظهار داشته که برای نوشتن آثارش به کرات به آثار غزالی مراجعه کرده است.او به تأسی از غزالی، بر نقش مهم شریعت در سیر و سلوک تأکید می کند. حمکا در کتاب تصوف مدرن ، درصدد تبیین سعادت کامل بشر در دنیا و آخرت است و به همین منظور از کتاب کیمیای سعادت غزالی بهره گرفته است.همچنین در دانشگاه های مختلف اندونزی و مالزی، رساله های مختلفی در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری درباره آثار و اندیشه های غزالی نوشته شده است.

شوق زایدالوصف مالاییان به زیارت مقبره او در طوس، از دیگر نشانه های ارادت مسلمانان این منطقه به اوست. شایسته است مسئولان ذیربط از این ظرفیت برای تقویت روابط فرهنگی میان ایران و جهان مالایی استفاده کنند[3].

اهل سنت آسیای مرکزی ، قفقاز و ترکیه نیز همانند کشورهایی ملایو زبان اشتیاق خاصی به این چهره اندیشمند دارند.به طوری که آثار ایشان به زبان منطقه ترجمه و دربازار کتاب موجود است.همچنین، سازمان دیانت ، دانشکده های الهیات دانشگاه های ترکیه و ... نیز علاقمند فراوانی در زمینه توسعه و معرفی دیدگاه های ایشان دارند.

مقتضیات و فرصت ها :

- کشور ایران به دلیل برخورداری از تمدنی کهن و حضور پیروان ادیان مختلف دارای اماکن مذهبی بسیار متنوعی است و به تصدیق سازمان یونسکو، از نظر وجود آثار تاریخی و فرهنگی در میان 10کشور نخست جهان جای دارد و از منظر جاذبه های اکوتوریسمی و تنوع اقلیمی هم جزو 5کشور برتر دنیاست که برای جذب گردشگر از اهمیت بالایی برخوردارند.

- حرمت عالم به ویژه عالم اسلامی که مقبول جهان اسلام است، برکسی پوشیده نیست.عزالی نیز به عنوان یک اندیشمند بزرگ جهان اسلام از این امتیاز برخوردار است. از این رو، بازسازی یا ساختن آرمگاه در شان این چهره اسلامی با اندیشه دینی که باید حرمت استادان دین را نگهداشت ، سازگاری تام دارد.

- جمهوری اسلامی ایران همانند بسیاری از کشورها در توسعه روابط خود به مشترکات نیز می اندیشد ، اما باید دانست بهره گیری از مشترکات درسایه کاستن از مفترقات ممکن است و لا غیر .به طوری که ممکن است توجه صرف به مشترکات موجب فاصله گرفتن جهان اسلام از ما باشد.از این رو، ساختن بنای مناسب برای امام غزالی مفترقات ما را با جهان اسلام خواهد کاست و همین امر ، زمینه قوی برای توسعه روابط حسنه پایدار و همدلانه ارزیابی می شود.

- مردم ایران زمین به اموری ؛ چون مدارا و برخورد توام با تسالم و تسامح اهمیت زیادی قائل هستند.چنانچه اندیشمندی دینی از نحله دیگر هم باشد و دیدگاه هایی نیز ارائه کرده باشد که با اندیشه شیعی سازگاری ندارد ، جایگاه و حرمت او را نادیده نمی گیرند.با ساخت آرامگاه درخور شان وی می توان این اندیشه را به جهان اسلام منعکس کرد که ایران اسلامی این ظرفیت را دارد که به عالمان خود احترام بگذارد، چند در برخی از دیدگاه های مهم نظرات مخالفی عرضه کرده باشند.

-ایران اسلامی مفتخر است که مرکز و قطب تمدن اسلامی است.یکی از الزامات توسعه آن ، پذیرش اندیشه های مختلف است.بدون آن نمی توان از توسعه تمدنی به ویژه نوع نوین آن دفاع کرد.درغیر این صورت باید محکوم تبلیغات منفی مخالفان در زمینه تصلب و تعصب دینی و غیر آن شد.این درحالی است در دل این خاک ، هم اکنون اندیشمندانی خفته اند که از اهل سنت بوده اند و جمهوری اسلامی ایران از وجود آنان برخود می بالد، مانند خیام نیشابوری ، سعدی ، عطار ، ابن سینا ، مختومقلی فراغی، شمس تبریزی و... که برای آنان بارگاه های درخور شان ساخته شده است.بدیهی است غزالی نیز از این امر بدور نیست.امروزه اقتضا می کند برای ایشان نیز آرامگاه مناسبی ساخته شود به طوری که جهان گردان بتوانند از فضای موجود بهره ببرند.

- غزالی یک اندیشمند ایرانی است. در ایران به دنیا آمده و دراین سرزمین آرمیده است.این شخصیت بزرگ بخشی ازآثارش را به فارسی نوشته است که نشان می دهدآگاهی دینی مردم ایران برای او مهم بوده است .به طوری که در فلسفه نوشتن کیمیای سعادت و زاد نامه تاکید می کند که آنها را به فارسی نوشته که عموم مردم ایران که عربی نمی دانند از اندیشه اسلامی بهره مند شوند.همچنین، آثاری مانند نصیحت الملوک ، نصیحت نامه ، پند نامه را نیز به فارسی نگاشته شده است.

-برخی تصور می کنند ساختن آرامگاه در مشهد در نزدیکی امام رضا(ع) ممکن است جایگاه شیعی مشهد را تحت شعاع خود قرار بدهد.به نظر می رسد این نظر اشکالاتی دارد ؛ ازجمله آنکه قبر وی در توس است نه مشهد .ضمن اینکه، قطعا اهل سنت با سفر به مشهد ازفیض زیارت امام رضا نیز که او را از اولاد پیامر (ص) می دانند بهره مند خواهند شد.در واقع، این کار امتیاز مشهد را بیشتر خواهد کرد ؛ نه اینکه چالشی برای آن باشد.

-اگر ما به اندیشمندان خود احترام نگذاریم ، دیگر نمی توانیم از تقریب مذاهب اسلامی دفاع کنیم.ضمن اینکه انتظارجهان اسلام نیز از جمهوری اسلامی ایران این است که بارگاه شایسته ای را برای این عالم و عارف بزرگ اسلامی بسازند.در دیداری که با علی بارداک اوغلو و محمد گورمز ، روسای اسبق سازمان دیانت ترکیه حاصل شد ، ایشان به صراحت از ما خواستند که آرامگاه وی را بازسازی کنیم و آمادگی خود را برای کمک به این امر اعلام کردند. همچنین، فاطمه بتول سایان کایا، وزیر امور خانواده و سیاست های اجتماعی ترکیه که به منظور شرکت در مراسم مشهد، پایتخت فرهنگی جهان اسلام در سال 2017 به این شهر سفرکرده بود، در حاشیة مراسم از آرامگاه محمد غزالی در شهر طوس بازدید کرد. وی در گفتگو با خبرگزاری آناتولی بخشی از مشاهدات خود را از این آرامگاه بیان کرد و چنین اظهار داشت: جهان اسلام باید فراتر از مرزها، یکپارچه باشد و از ارزشهای مشترک معنوی حمایت کند. کایا با بیان اینکه غزالی یک عالم اسلامی است که طی عمر 55 ساله خود آثار متعددی به یادگار گذاشته است گفت: غزالی علاوه بر علوم تفسیر، فقه و حدیث آثار مهمی در عرصه های علوم اجتماعی و سیاسی دارد و توانسته است علوم تجربی و علوم معنوی را به یکدیگر متصل کند. خانم کایا افزود: "باید از ارزش های مشترک معنوی حمایت کنیم. باید آرامگاه عالمی مانند محمد غزالی زیباتر از این باشد. این عالم بزرگ اسلام را به رحمت و سپاس یاد می کنم. این درست نبود که تا مشهد بیاییم و از آرامگاه این عالم اسلامی دیدار نکنیم. امیدوارم این آرامگاه را در بهترین شرایط ببینیم. امیدوارم مدفن ایشان در آینده بازسازی شود". در گذشته نیز برخی از مسئولین ترکیه از توجه ج.ا.ایران به آرامگاه فردوسی و عدم توجه به آرامگاه یک عالم اهل سنت انتقاد داشتند.

- غزالی نه تنها در آسیای مرکزی ، قفقاز و ترکیه جایگاه والایی دارد، بلکه در سایر بلاد اسلامی به ویژه کشورهای مالایی مانند اندونزی و مالزی، شخصیت منحصر به فردی به شمار می آید. چرا که از نظر آنها وی واجد همه ابعاد اسلام از کلام گرفته تا تصوف است و هیچ شخصیت اسلامی دیگری موقعیت و جایگاه او را پیدا نکرده است. از این رو، بازسازی مناسب آرامگاه وی وبسیاری از شخصیت های بزرگ ایرانی اهل سنت مانند خواجه نظام الملک وملک شاه سلجوقی در اصفهان ، محمد حسن شیبانی شاگرد ابوحنیفه در شهر ری ، نه تنها موجب تقویت جایگاه تمدنی جمهوری اسلامی ایران می شود بلکه برکات دیگری ، چون تقریب مذاهب اسلامی ، خنثی شدن تبلیغات منفی مخالفان و گسترش گردشگری مذهبی می شود.. بی تردید، بازسازی آرامگاه غزالی درخور مقام و جایگاه مفاخر علمی و دینی وی می تواند در جذب گردشگران فراوان ، به ویژه برادران اهل سنت از ترکیه تا اندونزی موثر باشد.

-با توجه به اینکه آرا و اندیشه های غزالی در میان مسلمانان کشورهای مالایو، ترکیه، هند و... طرفداران جدی دارد پیشنهاد می شود وزارتخانه های میراث فرهنگی و ارشاد اسلامی و مجمع تقریب مذاهب اسلامی ابتدا برای بازسازی بارگاه ایشان تدبیری بیندیشند و آنگاه کنگره ای علمی را در افتتاحیه آرامگاه وی با محوریت تقریب مذاهب اسلامی و اندیشه های عرفانی امام محمد غزالی درتوس برگزار کنند.

نتیجه :

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی آمادگی دارد در زمینه بازسازی مقبره امام محمد غزالی و همکاری های مشترک با کشورهای اسلامی در زمینه برگزاری همایش پیشنهادی و نیز بهره گیری از نظرات آنها اقدامات مقتضی را انجام دهد.

---

[1] https://ganjoor.net/ghazzali

[2] [2] https://mandegar.tarikhema.org/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%BA%D8%B2%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%88%DB%8C

[3] تأثیر امام محمد غزالى بر جهان مالايى با تأکید بر مجمع الجزاير اندونزی(1399)، محمدرضا اسفندیار، تاریخ و تمدن اسلامی، سال 16، شماره33

ملاحظاتي در خصوص وضعيت نمایندگی فرهنگی آلماتی قزاقستان...