وضعیت زبان فارسی در قزاقستان

وضعیت زبان فارسی در قزاقستان وملاقات با رئیس و معاون محترم دانشگاه آبلای خان

آموزش زبان فارسی در قزاقستان از سال ۱۹۸۹ شروع شده است. در مورد تبادل دانشجو: در سال ۱۹۹۱ رئیس دانشگاه الفارابی با چند هیئت به ایران آمده كه در پایان سفر قراردادی در مورد تبادل دانشجو میان دانشگاه تهران و دانشگاه الفارابی امضاء شد. در حال حاضر این قرارداد وارد مرحله اجرایی شده است. اوّلین بار گروهي از دانشجویان قزاق در سال ۱۹۹۲-۱۹۹۱ به دانشگاه تهران و موسسه دهخدا اعزام شدند.

در سالهای اخیر ارتباطات فرهنگی ایران و قزاقستان افزایش داشته است كه آن جمله می توان به تبادل دانشجویان ، ترجمه آثار و برگزاری همایشها اشاره كرد. سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی فعالیت های بسیاری در این زمینه داشته است.

هر ساله اساتید و محققان علاقهمند به زبان فارسی به ایران دعوت میشوند. اساتید و دانشجویان قزاقستان در نمایشگاههای بین المللی كتاب ایران شركت میكنند. سال هاي آغازين برقراري روابط رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در قزاقستان مرتب میزگرد، كنفرانس، شب شعر و المپیاد برگزار میكرد.مع الاسف، بتدريج با افتتاح رايزني فرهنگي در آستانه رنگ و روي تكاپو در اين زمينه ها از چهره نمايندگي فرهنگي در آلماتي به زردي گرائيد . با اين وجود،زبان فارسی زبان شعر است. هفت شاعر ایرانی : فردوسی، رودكی، عمرخیام، حافظ، سعدی، مولوی در كشور قزاقستان به «هفت ستاره» شرقی معروفند. مردم از طریق ترجمه آثار این بزرگان با فرهنگ ایرانی آشنا شدهاند. نسخه كامل آثار شاعران ایرانی فقط به روسی ترجمه شده است و مردم قزاقستان بیشتر از طریق زبان روسی با این آثار آشنا شدهاند. البته گزیدهای از آثار مثل داستان رستم شاهنامه نیز به زبان قزاقی ترجمه شده است.

در قزاقستان مردم ایران را با خواندن خیام، حافظ و فردوسی میشناسند. از طریق این آثار مردم قراق متوجه شباهتهای فرهنگی بین قزاقی و ایرانی مانند عید نوروز که در دو کشور موسوم است، شدهاند.

رایزنی جمهوری اسلامی ایران از سال ۱۹۹۵ در قزاقستان در حال فعالیت است. هرچند اين نهاد در توسعه روابط فرهنگی دو کشور تاثیر بسزایی داشته و دارد. از جمله دوره بر جسته این نهاد دوره آغازين روابط بود آن زمان سطح تعاملات فرهنگی دو طرف در اوج خود قرار داشته است. پیش از شروع به كار رایزنی فرهنگی ایران در قزاقستان، زبان فارسی تنها در یك دانشگاه تدریس میشد. ولی پس از آن گروه زبان فارسی در چندین دانشگاه تاسیس و شروع به كار نمود.

در دوره آغازين، کارهای زیادی جهت بالا بردن روابط فرهنگی و علمی ایران و قراقستان صورت گرفت. از جمله کتابهای فرهنگی و ادبی از زبان فارسی به زبان قزاقی ترجمه شده و در این زمینه کتابهای زیادی نوشته شده بود. مرکز فرهنگی رایزنی جمهوری اسلامی ایران با دانشگاههای قزاقستان مخصوصا با دانشگاههایی که زبان فارسی میآموزند ارتباط نزدیکی داشت. از جمله هدیه کتابهای گرانبهایی به کتابخانه این دانشگاهها، اعزام دانشجویان برای دانش افزایی به ایران، اعزام استادان برای همایشهای علمی به ایران. در حال حاضر مرکز رایزنی فرهنگی در آلماتي با فروغي كم سو برای گسترش روابط فرهنگی در حال فعالیت است.

ایران و قزاقستان به خاطر همسایگی نزدیك تعاملات فرهنگی و تجاری زیادی با یكدیگر داشتهاند. همانطور كه میدانید اسلام از طریق ایران وارد كشورهای آسیای مركزی شده است. این امر باعث شد واژههای مذهبی زیادی از طریق زبان فارسی وارد زبان قزاقی شود. به گفته محققان بیش از سه هزار و شصت و هشت واژه فارسی وارد زبان قزاقی شده است. واژههایی چون خدا، نماز،روزه، پیامبر. در فرآیند واژهسازی این پدیده بسیار به غنی سازی زبان كمك میكند. علاوه بر واژگان دینی گروهی از واژگان روزمره هم وارد زبان قزاقی شده است.

پس از ملاقات وزرای فرهنگ ایران و قزاقستان با یكدیگر و عقد تفاهم نامههایی في مابين توافق کرده اند كه فیلمها و آثار شعرای معاصر ایرانی به زبان قزاقی ترجمه شود. دورنمای روابط فرهنگی ایران و قزاقستان بسیار درخشان بوده و است. چون ما اشتراكات فرهنگی بسیاری داریم. دانشجویان زیادی در قزاقستان مایلند زبان فارسی را یاد بگیرند.

متاسفانه عدم حمایت و پشتیبانی از دانشجویان در سال های اخیر باعث شده است دانشجویان در انتخاب زبان فارسی دل سرد شوند و به جای زبان فارسی به سمت یادگیری زبان های چینی و کره ای بروند که از حمایت مالی خوبی از سوی کشور های یادشده می شوند . نمونه بارز آن را در دانشگاه آبلای خان در این بازدیدی که اخیراً به عمل آوردم به وضوح دیدم و از زبان رئیس دانشگاه و معاون ايشان شنیدم که فرمودند. بنا به عدم حمایت رایزن فرهنگی و مزید بر این با انتقال رایزنی از آلماتی به آستانا در دوره (اصغر صابری ) تمركز به آستانا و غفلت از عقبه اندوخته خويش در مراكز علمي ، پژوهشي و فرهنگي در آلماتي باعث بي توجهي به گروه زبان و ادبيات فارسي اين دانشگاه شد و كم فروغ شدن فعاليت هاي فرهنگي در آلماتي به بحراني چون عدم رغبت دانشجويان به آموزش زبان فارسي دامن زد كه بناچار مقامات دانشگاه آبلاي خان ناخواسته فضا وامکاناتی که برای زبان فارسی در نظر گرفته بودند در اختیار کره ای ها قرار دادند . این برای جمهوری اسلامی ایران برآیند خوبی نداشت . بویژه در کشوری که همه گونه شرایط برای این بخش از فعالیت ما مناسب بوده و است و طرفداران فراوانی دارد . حال آنكه ، مردم قزاقستان بنابه اشتراکات فرهنگی از نزدیك با زبان و فرهنگ ایرانی آشنا ی دارند وبه زبان فارسی عشق می ورزند .

شهر آلمانی- دانشگاه زبانهای خارجی و ارتباطات بین المللی همان آبلای خان و رئیس کرسی زبانهای شرقی . در این دانشگاه علاوه بر زبان های بین المللی سه زبان پارسی - ترکی - هندی تدریس می شود . دانشجویان دانشگاه پس از پایان تحصیلات به تدریس این زبان يا مترجمی مشغول می شوند . فارسی برای قزاقها بسیار اهمیت دارد - زیرا آنها اگر بخواهند با ادبیات کلاسیک آشنا شوند - لازم است که پارسی را بدانند - چونكه واژه های پارسی در آثار آنان بسیار دیده می شود.

رباعیات حکیم عمر خیام نیشابوری – پلان های شاهنامه فردوسی - غزلیات حافظ - سعدی - مولانا - عطار - نظامی و . . . در ذهن و افكار مردم قراقستان فراوان به چشم مي خورد. از اين رو ، مردم نیز از آنان استقبال می کنند . شعر فارسی در همه جای دنیا معروف است و این معروفیت در قزاقستان هم خودش را نشان می دهد . مردم نیز خوشحال هستند که به زبان خودشان می توانند با روحیه عرفانی - ادبی و بزرگ شاعران مشرق زمین حس هم نوای وهمگرای يافته اند.

بنابراين ، شاعران دوره کلاسیک قزاقستان با شعرای ایرانی آشنایی داشته اند و از سوژه های آنها استفاده می کردند - مثل آبای غلام بایف - شاه کریم قودای بردی منظومه ای دارد که لیلی و مجنون نظامی گنجوی را به شعر قزاقی بازگویی کرده است و این نشان می دهد که زبان پارسی همیشه در قزاقستان سابقه داشته است . در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی بعضی از آثار معروف ادبیات فارسی به قزاقی ترجمه شد - مثلا عارض ملا - شدی جهنگیر - ترمغن بت ایز تلاف کوشیدند شاهنامه را به نظم ترجمه کنند . در این دوره تعداد علاقه مندان به شعر فارسی بسیار زیاد بود و شاعران قزاقی علاوه بر زبان مادری به فارسی - عربی - روسی نیز مسلط بودند . شاعر بزرگ قزاق "آبای قونان بیاف" اصلا اولین بار اشعار خود را به پیروی از شاعران ادبیات کلاسیک ایران سرود و از آنها الهام می گرفت - به طوری که یک جا می گوید : فضولی - نوایی - سعدی - فردوسی - خواجه حافظ - همگی مدد یا شاعران فریادند. به تاکید نویسنده نامدار قزاقی "مختار اونضف" آبای در جوانی به شدت تحت تاثیر شاعران شرقی قرار می گیرد و شعرها و داستانهای اساتید بزرگی همچون فردوسی - حافظ - نظامی - سعدی - رودکی و عطار و مولانا را از روی متن اصلی و گاهی ترجمه های جغتایی می خواند و حتی برای اوّلین بار عروض را در شعر قزاقی مطرح می کند . آبای - حافظ را استاد روحانی خود می دانست و احترام و اردات خاصی به او داشت .

اشعار برادر زاده او یعنی شاه کریم قودای بردی نیز از نظر معنی و مضمون بسیار شبیه به شعرهای حافظ است - شاید به این دلیل است که او اشعار حافظ را به قزاقی ترجمه نموده است . در دوران شوروی نیز شاعران قزاقی با ادبیات شرقی و غربی آشنایی داشتند و سعی می کردند آنها را به قزاقی منتقل کنند .

از قدیم، زبان فارسی در قزاقستان وجود داشته است - امّا در بعضی دوره ها حضورش را کمتر و در برخی دوره ها بیشتر می بینیم . شعرای قزاقی دوره های قدیم تر - زبان پارسی را می دانستند و یا با ادبیات پارسی آشنایی خوبی داشتند . به طوری که در مکتب خانه ها گلستان و بوستان را در کنار درس های دینی می خواندند – همین طور مثنوی – خمسه نظامی و داستان های زیبای شاهنامه فردوسی را .

بنابراین ، زبان پارسی برای مردم قزاقستان جذابیت خاص خودش را دارد . آنها می خواهند این زبان را به عنوان تخصص شان انتخاب نمایند و در این ضمینه فعالیت کنند تا روابط ادبی دو کشور که در طول تاریخ یکی بوده اند را حفظ کنند . دانشجویان دانشگاه های قزاقستان برای زبان فارسی به ایران می روند – مثلا دانشجویان زبان و ادبیات فارسی دانشگاههای آلماتی برای شركت در هشتاد و دومین دوره «دانشافزایی» در تهران، عازم ایران شدند.

دراین راستا نمایندگی فرهنگی ج.ا.ایران در آلماتی با اعلان فراخوان شرکت در دوره «دانشافزایی»، هماهنگی خوبی را با دانشگاههای فارابی، آبلای خان و ژنپوی آلماتی به عمل آورده و تعداد 5 نفر را از این دانشجویان انتخاب كرد.

این دوره آموزشی از سوی «بنیاد سعدی» تهران و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی با حضور اساتید مجرب و متخصص در حوزه زبان و ادبیات فارسی، برگزار شد.

کلاسهای آموزش زبان فارسی به همت نمایندگی فرهنگی ایران در محل دانشگاه آبلای خان آلماتی برگزار شد.هدف از آموزش زبان فارسی به دانشجویان سایر زبانهای بینالمللی این است كه بستری برای انتخاب زبان فارسی به عنوان زبان دوم در میان این دانشجویان، فراهم شود.بدین منظور، کلاسهای آموزش زبان فارسی در دانشگاه ابلای خان از اوایل ترم دوم سال تحصیلی 1394با حضور 13 نفر برگزار شد كه افراد در قالب دو جلسه در هفته تحت تعلیم قرار گرفتند. دانشجویان در این مقطع آموزشی توانایی خواندن و نوشتن به زبان فارسی را فراگرفتند.

علاوه بر این ، با اعطای بورس تحصیلی در ایران؛ المپیاد زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه ابلای خان آلماتی در 9 اسفندماه1394 در محل این دانشگاه برگزار شد. المپیاد زبان و ادبیات فارسی به همت رایزن فرهنگی ایران در آلماتی در دانشگاه ابلای خان برگزار و بورس تحصیلی در ایران به نفرات اول تا سوم اعطاء شد.المپیاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه ابلای خان آلماتی در دو بخش کتبی و شفاهی با شركت دانشجویان سال سوم و چهارم دانشگاههای آبای، فارابی و آبلای خان و ژنپو برگزار شد.در مراسم اختتامیه این المپیاد علمی، نفرات اول تا سوم به همت رایزنی فرهنگی ایران در آلماتی هدایایی به رسم یادبود دریافت كردند و مقرر شد تا به عنوان بورس در مقطع فوق لیسانس به ایران اعزام شوند.لیلا آکینوا، «مقام اول از دانشگاه آبلای خان»؛ سلطنت ژوسوپایوا، «مقام دوم از دانشگاه فارابی»؛ بی بی نور نازینایوا، «مقام دوم از دانشگاه آبلای خان»؛ دینا منصور، «مقام سوم از دانشگاه فارابی»؛ بی بی نور نازینایوا، «مقام سوم از دانشگاه فارابی» و «آییده جوماکازییوا، «مقام سوم از دانشگاه فارابی» به عنوان نفرات برتر این المپیاد انتخاب شدند.

البتّه لازم به ذکر است دانشگاه آبلای خان قراردادی با دانشگاه علامه طباطبایی بسته تا دانشجویان قزاق برای پژوهش و تکمیل زبان پارسی به آنجا سفر کنند . در حال حاضر، استاد زبان ادبیات فارسی از دانشگاه علامه طباطبایی برای همکاری وتدریس به دانشگاه فارابی اعزام شده است .

می دانیم که ارتباط ادبی یکی از مهم ترین مسائل ادبیات شناسی است و آگاهی از تاثیر ادبیات ها بر یکدیگر برای ساختن نقشه کامل ادبیات ملی هر کشوری لازم می باشد . به قول پرفسور میرزایف : تجریه ادبیات جهانی شدن نشان می دهد که ادبیات ملی نمی تواند به طور مجزا از جریان کلی هنری رشد کند . هر ادبیاتی از دیگر ادبیات ها تاثیر گرفته و بر دیگر ادبیات ها تاثیر گذاشته است .

رابطه ادبیات فارسی با ادبیات ترکی به طور کامل و ادبیات قزاقی به طور خاص چنین بوده است . البته کشور های آسیای مرکزی بیشتر تحت تاثیر ادبیات فارسی بوده اند و کمتر تاثیر گذاشته اند . چون فارسی دارای سابقه بسیار کهن است و در کتیبه های باستانی هخامنشی نیز از پارسی باستان استفاده می شده است . موضوعات و شیوه ادبیات پارسی صدها سال است که وارد ادبیات ترکی شده است و حتی شکل ملی پیدا کرده است . مثلا در دولتهای آسیای مرکزی – شاعران بزرگی آثار خود را به پارسی نگاشته اند و در دربار شاهان مجالس ادبی به زبان پارسی برگزار می شده است . حتی امپراتوری ترک عثمانی نیز علاقه بسیاری به زبان پارسی داشته اند به طوری که شاعران عصر سلطان سلیم و پسرش سلیمان آثارشان را به پارسی نگاشته اند .برخی از آنها از بزرگ مرد ایرانی مولانا جلال الدین محمد بلخی پیروی می کردند و به گسترش محبوبیت فردوسی بزرگ – سعدی – حافظ – نظامی – رودکی و . . . کمک می کردند . ادبیات ایران ذخایری بسیار غنی دارد که حاصل هزاران سال تاریخ و تمدن است که این امر موجب گسترش و حفظ آن در منطقه شده است . همین امر دلیلی برای جذب دانشجویان کشورهای تازه استقلال یافته برای دست یافتن به زبان کهن پارسی و فرهنگ غنی ایرانی است .

عالمان ومحققین قزاقستان می خواهند از پژوهش های مراکز علمی ج.ا.ایران استفاده کنند تا از این راه بتوانند ارتباط و بهره ي بیشتری با مردم – تاریخ – و فرهنگ و ادبیات و هنر ایرانیان داشته باشند .از این رو ، دولت های نیز باید برای این پیوستگی و یکی شدن فرهنگها و تمدنهای کوشش کنند .

ایران برای قزاق ها و بسیاری کشورهای جهان جذاب است . به خصوص به عنوان یک کشور بزرگ ، مهد تمدن و ادبیات غنی . آنان برای گسترش فرهنگی – سیاسی و اجتماعی دو کشور کوشش می کنند .

تقي احمدي منش

سرپرست نمايندگي فرهنگي ج.ا.ايران در آلماتي قزاقستان