اهمیت توسعه روابط همزمان ایران با تاجیکستان و ازبکستان

چهار دلیل اهمیت توسعه روابط همزمان ایران با تاجیکستان و ازبکستان

یکی از دلایل اصلی پایین بودن سطح روابط ایران و ازبکستان طی تمامی سالهای پس از فروپاشی شوروی، حساسیت تاشکند نسبت به روابط تهران- دوشنبه بوده است

نخست: روابط دوجانبه

موازنهسازی دوجانبه در روابط ایران با ازبکستان و تاجیکستان، یکی از جنبههای اهمیت توسعه همزمان به شمار میرود

دوم: موازنهسازی فعال در مقابل رقبای منطقهای و فرامنطقهای

این کمکهای مالی سعودیها بوده که تاجیکستان را به موضعگیری علیه ایران در این سطح بیسابقه واداشته است

سوم: قرار گرفتن ایران در چارچوب ابتکارات چندجانبه در آسیای مرکزی

با توجه به اینکه دستکم در دو حوزه همگرایی اقتصادی و نیز مشارکت برای تضمین امنیت منطقهای، منافع ایران با اتحادیه اروپا همراستاست، حمایت ایران از توسعه ابتکارات همگرایانه در این منطقه و نیز مشارکت جدی در این ابتکارات، میتواند تأمینکننده جنبههای مهمی از منافع ملی ایران در آسیای مرکزی باشد

چهارم: تحقق سیاست خارجی متوازن

-------------زمینه های نوین ارتقاء روابط ایران و ازبکستان------------------------------------------

پیشینه روابط

ایران در سال 1370 جمهوری ازبکستان را به رسمیت شناخت. دو طرف در سالهای بعد نخستین نمایندگان سیاسی خود را به تاشکند و تهران فرستادند، ولی روابط در طول دو و نیم دهه چندان پیشرفت خاصی نداشت و حتی رو به کاهش بود. در این بین متغیرهایی چون، نظام سیاسی متفاوت دو کشور، بدبینی به نیات ایران، ترس از فعالیت گروهها و احزاب سیاسی اسلامی، هراس از نفوذ ایران در منطقه و ازبکستان، وجود اقلیت تاجیک و فارس زبان در ازبکستان، روابط خوب ایران با تاجیکستان و مشکلات دامنهدار دو همسایه یعنی تاجیکستان و ازبکستان در کنار عوامل ژئوپلیتیکی چون نبود مرز مشترک دو کشور و نقش بازیگران خارجی دیگر موجب عدم توسعه روابط دو کشور شده بود.

بسترهای نوین همکاریهای اقتصادی

نوسازی بخش مدیریت دولتی، افزایش سیستم قضایی، آزادسازی اقتصادی و انجام اصلاحات در بخشهای مختلف اجتماعی 5 راهبردتوسعه سالهای 2017 تا 2021 در ازبکستان است . افزایش کیفیت محصولات، کاهش تورم و خذف تکمحصولی در دو عرصه کشاورزی و انرژی باهدف نوسازی و دگرگونیهای اقتصادی در دستور کار رهبران نوین ازبکستان است . هرچند ایران و ازبکستان در دو و نیم دهه گذشته همکاریهایی اقتصادی باهم داشتهاند و بیش از 59 اسناد امضاشده و کمیسیونهای مشترک بین دولتی تشکیل گردیده است. علاوه بر این ، دو کشور در سال 2015 در شهر تاشکند یازدهمین نشست کمیسیون مشترک ازبکستان و ایران برگزار نمودند و در سال 2014، حجم مبادلات تجاری بین دو طرف 374.9 میلیون دلار بود و تاکنون با مشارکت سرمایهگذاری ایران، بیش از 116 کارخانه در این کشور فعال شده است، اما واقعیت آن است که بسترهای همکاریهای اقتصادی دو کشور بسیار گستردهتر است.

اقتصاد مهمترین دلیل و انگیزه گسترش روابط دو کشور در سال های پیش و آتی به حساب می آید . با توجه به توجه ازبکستان به گسترش روابط و مبادلات دو کشور بویژه در حوزه بازرگانی از طرق راهآهن و ترانزیت که به دلیل نیاز و محاطی ازبکستان در خشکی و راهاندازی قطار مسافرتی ایران- ازبکستان بسیار حیاتی است . وانگهی، افزایش تعداد کشورهای قرارداد عشقآباد و بنیان دالان ازبکستان – ترکمنستان، ایران –عُمان، افزایش روابط حملونقلی با ایران، تلاش و کوشش دوسویه در بهرهبرداری از پروژه خط آهن سراسری افغانستان به نفع هر سه کشور (ایران، ازبکستان و افغانستان) همکاری ها را توسعه داد. در بعد دیگری با در نظر داشت علاقهمندی ازبکستان به خریداری نفت از ایران و تولید کم نفت ازبکستان صادرات نفت ایران به ازبکستان صادرات نفت به این کشور از راه خشکی و راهآهن در کنار توجه به همکاریهای گازی (ازبکستان یازدهمین تولیدکننده گاز دنیاست.) را مدنظر قرارداد.

علاوه بر این،برگزاری کمیسیون مشترک همکاریهای همهجانبه دو کشور، مذاکرات تعرفه ترجیحی، حضور و فعالیت کارآفرینان و سرمایهگذاران خصوصی دو کشور در کشور دیگر و جلبتوجه تاشکند به چابهار بهعنوان نزدیکترین مسیر دستیابی بازرگانان ازبکستانی به آبهای آزاد، تقویت ارتباطات بانکی بهعنوان زیربنای تبادلات اقتصادی میتوان حجم مبادلات تجاری بین ایران و ازبکستان با سالیانه حدود 420 میلیون دلار کنونی را نخست به سالیانه یک میلیارد دلار و در میانمدت گسترش بسیاری بخشید.

امنیت و مقابله با تندروی

ازبکستان بعد از کریم اف که با نظام سیاسی لائیسم و سکولاریسم اداره می شود تهدیدها، چالشها و مشکلات بسیاری پیش روی دارد . خلأ دینی و اعتقادی برجایمانده از دوران حاکمیت کمونیسم در جامعه، رشد گروه های رادیکال در فرغانه[1] و گروههای افراطی و تکفیری در دیگر مناطق ازبکستان را جدیتر از سایر کشورهای آسیای مرکزی نمایان می سازد . در این شرایط اگر درگذشته هراس ناشی از سرایت انقلاب اسلامی ایران به ازبکستان، درنتیجه اغراق مدنظر رهبران ازبک بود، اینک اسلامگرایی از نوع بنیادگرا بهعنوان مهمترین تهدید جدی علیه حاکمیت و امنیت مطرح گردیده و جدا از جنبش اسلامی ازبکستان یا جنبش اسلامی ترکستان باهدف سرنگونی دولت ازبکستان و برپایی دولتی اسلامی، اتحادیه جهاد اسلامی و متحدان و پیروان داعش نیز بهشدت تحت نظر می باشند.

در حالی که طبق برخی برآوردها ،خطر بازگشت حدود هزار نفر از جنگجویان ازبک حاضر در عراق و سوریه از راه، افغانستان و گشایش جبهه نوی به نام آسیای مرکزی برای داعش، با توجه به مرز ازبکستان با افغانستان در کنار خطر قدرت گیری داعش در افغانستان و مرز با کشورهای منطقه با توجه به موقعیت مهم ژئوپولتیک افغانستان و شمال افغانستان[2]اکنون مدنظر رهبران تاشکند است. دراینبین با در نظرداشت مسئله تروریسم و افراطگرایی به عنوان دغدغه مشترک تهران و تاشکند و هراس تاشکند از خطر نفوذ و بهرهگیری بازیگران غیر منطقهای از گروههای تروریستی در آسیای مرکزی و تجهیز آنها، این امر میتواند بستری مناسب برای توجه به همکاریهای مناسب در عرصه امنیت آفرینی به نفع امنیت ازبکستان باشد.

روابط فرهنگی و علمی

هرچند ازبکستان، شمار باشندگان تاجیک این کشور را پیرامون پنج درصد کل جمعیت اعلام کرده است، اما این نخبگان تاجیک ۷۰ درصد سمرقند، ۹۰ درصد مردم بخارا و بخشهایی چون شمال شرقی تاشکند، بخشهایی از درّهٔ فَرغانه، استانهایی چون سرخان دریا و قشقه دریا و... با جمعیت ۶ تا ۷ میلیون یا ۲۵ تا ۳۰ درصد کشور اشاره میکنند. دراینبین هرچند ازبکستان درگذشته به ملی گرایی تاجیکی همانند خطری با بنیادگرایی اسلامی می نگریست و با انکار هویت تاجیکی در ازبکستان، در مقابل تمایل تاجیکهای ازبکستان و گرایش به همسایگان فارسیزبانشان در تاجیکستان، افغانستان و ایران نگاه میکرد. در همین راستا همین امر موجب شده بود تاشکند همواره به خطر حضور ایران و نقش آن در احیای ناسیونالیسم تاجیکی را مدنظر قرار دهد، اما بیگمان با گسترش روابط دوشنبه و تاشکند و گذار از روابط بد دوران کریم اف نگاه تاشکند به حضور فرهنگی ایران نیز با دوران کریم اف تغییر کرده است. در این حال باید توجه داشت که با در نظر داشت تلاش «ازبکستان» برای احیای صنعت گردشگری میتوان با بنیان کنسولگری در سمرقند یا بخارا، کمک به آسانسازی تاشکند در صدور گذرنامه سفر به ازبکستان و بالعکس، گسترش و توسعه انجمن دوستی ایران و ازبکستان و... در جهت افزایش همکاریهای فرهنگی دو کشور گام برداشت. علاوه بر این نیز در حوزه علمی با توجه به نیاز دو کشور میتوان در حوزههای مختلف نانوتکنولوژی، بیوتکنولوژی، سلولهای بنیادی، توسعه روابط علمی و فناوری کمیسیون، توسعه همکاریهای دانشگاهی و تربیت نیروی مهندس و متخصص از ایران به همکاریهای علمی دو کشور کمک کرد.

تغییر سیاست خارجی تاشکند

هرچند پس از استقلال ازبکستان از شوروی تاشکند کوشیده است تا با توجه به تواناییها و موانع داخلی و منطقهای سیاست خارجی خود را تنظیم و با خصوصیتی کاملاً عملگرایانه ازبکستان در فضای اختلافات بین روسیه و آمریکا در جهت تأمین منافع خود حرکت کند و با در نظر گرفتن عواملی همچون موقعیت منطقهای خود و نیازهای اقتصادی و سیاسی خود، بازی پیچیدهای را آغاز در رقابت با قزاقستان برای به دست گرفتن زمام رهبری منطقه باشد. اما در وضعیت نوین و پسا کریم اف دولت نوین ازبکستان با تدوین برنامه و راهبرد توسعه این کشور برای سالهای 2017 تا 2021 سیاست خارجی را در اولویت برنامه توسعه ازبکستان قرارداده است.

در این راستا تاشکند درصدد استفاده از همه ظرفیتها رأی افزایش جایگاه ازبکستان در عرصه معادلات سیاسی برآمده و با بازتعریف سیاست خارجی ازبکستان سیاست خارجی نوین و مستقل ازبکستان را بافاصله گرفتن از رفتار پاندولی پیشین نقشآفرینی مؤثرتری در منطقه و ارتباطگیری با بسیاری از کشورهای منطقه را مد نظر قرار داده است. در همین راستا در یک سال گذشته جدا از نشست معاونین وزرای خارجه ایران و ازبکستان در تاشکند که پس از هفت سال وقفه، «شوکت میر ضیایف»، رئیسجمهوری ازبکستان در حاشیه نشست سران کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی در قزاقستان با رئیس جمهور[3] خواستار گسترش مناسبات همهجانبه با ایران شده است.

آنچه مشخص است روابط دو کشور بهرغم عضویت ایران و ازبکستان در سازمان همکاری اقتصادی اکو و حضور ایران بهعنوان عضو ناظر در سازمان شانگهای میتواند از رشد مناسبی برخوردار شود.

با نظر به متغیرهایی چون حمایت تاشکند از عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای برخلاف برخی دورهها، دعوت رسمی از [4]سفر به ازبکستان، اعلام آمادگی برای بسط روابط دوجانبه در حوزههای موردعلاقه دو سو، جایگاه و موقعیت جغرافیایی و ژئوپلیتیک کشور ازبکستان در منطقه [5]،جمعیت 32 میلیونی، مساحتی نیم میلیون کیلومترمربعی، توان تأثیر و حلوفصل مسائل کلیدی منطقه، تلاش تاشکند برای رسیدن به هژمونی منطقهای، نیروی نظامی قدرتمند و برتر در آسیای مرکزی، موقعیت ممتاز ژئوپلیتیکی و.... ایران باید از بهبود روابط با این کشور مهم آسیای مرکزی استقبال کند. دراینبین باید توجه داشت که جدا از رفتار سیاست خارجی ازبکستان در قبال ایران طی دو سال اخیر، تهران باید در رویکرد «نگاه به شرق» بهعنوان محور سیاست خارجی ایران توجه به اهمیت دیگر بازیگران مهم در آسیای مرکزی را دوباره مدنظر قرار دهد و پیوندها میان تهران و این کشور مهم را تحکیم و تثبیت کند.

از این رو ،جمهوری اسلامی ایران از زمان استقلال جمهوری های آسیای مرکزی همواره در برقراری روابطی دوستانه، برادرانه و متوازن مبتنی براصول احترام متقابل و منافع مشترک پیشگام بوده است. راهبرد جمهوری اسلامی ایران بر توسعه و تقویت همکاریها در حوزههای مختلف، تلاش در جهت استقرار و استمرار صلح و ثبات و آرامش در منطقه، همگرائی و همکاری در قالب نهادهای منطقهای و سازمانهای بینالمللی استوار است.

ما همواره امنیت و ثبات همسایگان و حوزههای همجوار را امنیت و ثبات خود تلقی نموده و کمک به حل اختلافات و تنشها و همکاری های دوجانبه امنیتی برای مقابله با تهدیدات مشترک تروریسم تکفیری، افراط گرائی، قاچاق مواد مخدر و مهاجرت غیرقانونی از مهمترین وجوه مشارکت فعال و موثر جمهوری اسلامی ایران در تقویت و تحکیم ثبات و امنیت در منطقه آسیای مرکزی بوده است. مقابله موثر با افراط گرائی و تروریسم تکفیری، که تهدیدی جدی علیه امنیت و ثبات منطقه غرب آسیا، آسیای مرکزی و قفقاز، شبه قاره هند و حتی مناطق شمال آفریقا و آسیای جنوب شرقی محسوب میشود، نیازمند همفکری، هم افزائی و همکاری و تعامل فراگیر و همه جانبه کشورهای منطقه است. مهمتر از مقابله نظامی، بررسی ریشه های شکلگیری این جریانات ضداسلامی و شناسائی منابع مالی و حامیان سیاسی و خاستگاه ایدئولوژیک ِتفکرتروریسم تکفیری لازمه و پیش شرط مبارزه موثر و قاطع با ریشه های تروریسم و افراط گری است.

اعلام منطقه عاری از سلاحهای هستهای در منطقه آسیای مرکزی، اقدامی مبتنی بر درک صحیح از امنیت است. جمهوری اسلامی ایران نه تنها بلحاظ دینی و اعتقادی مخالف ساخت، تولید و کاربرد چنین سلاح هائی است بلکه بطور جدی معتقد است این سلاحها خود ثباتزدا و امنیتبرانداز هستند و باید از صحنه گیتی برچیده شوند. ایران با دستیابی به توافق هستهای و عمل به تمامی تعهدات خود وفق برجام، در صحنه عمل نیز پایبندی خویش را به اصل عدم اشاعه و خلع سلاح هستهای به اثبات رسانده است .

جمهوری اسلامی ایران در 25 سال اخیر تلاش کرده تا نقش و سهم مناسبی در گسترش همکاریهای اقتصادی در آسیای مرکزی در عرصه های مختلف تجاری، انرژی، سرمایه گذاری و همکاریهای بانکی و مالی، و همچنین اجرای طرحهای عمرانی و سازندگی ایفا نماید. بخش خصوصی ایران دهها طرح توسعهای در زمینه های سد و نیروگاه برقآبی، جاده و راه آهن، اکتشاف معادن و واحدهای صنعتی را به اجرا درآورده است. ما همچنین زیرساخت های خود در بخش حمل و نقل زمینی و ریلی و ظرفیت های ترانزیتی خود را در اختیارکشورهای منطقه قرار داده است .

ملاحظاتي در خصوص وضعيت نمایندگی فرهنگی آلماتی قزاقستان...