استراتژي فرهنگي جمهوري اسلامي ايران در ازبكستان

استراتژي فرهنگي جمهوري اسلامي ايران در ازبكستان

مقدمه:

ازبكستان امروزي بزرگترين ميراثدار پارههاي خاك ماوراءالنهر و سرزمين خراسان بزرگ پس از اسلام است به طوري كه در حصار جغرافيايي اين سرزمين كه امروز ازبكستان خوانده ميشود صدها عالم، شاعر، فيلسوف، محدث و عارف ميزيستهاند و يا منسوب به آنند. سمرقند، بخارا، خوارزم، خيوه، ترمذ و… از نام آشناترين شهرهاي تاريخي براي هر ايراني به حساب ميآيند.

ازبكستان از نظر ظرفيتهاي اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي و سياسي چه در زمان شوروي سابق و چه پس از استقلال مهمترين كشور اين منطقه محسوب ميشود. اين كشور پرجمعيتترين كشور اين منطقه ميباشد و به لحاظ سرمايههاي طبيعي فراواني كه دارد ازجملهي ثروتمندترين جمهوريهاي آسياي مركزي ميباشد.

اين كشور در مجموع 6221 كيلومتر مرز مشترك با همسايگان خود شامل قزاقستان، تاجيكستان، تركمنستان و افغانستان دارد و از نظر موقعيت جغرافيايي يك منطقهي استراتژيك محسوب ميشود واز اين نظر مورد توجه خاص پيمان نظامي ناتو و امريكا است.

توجه به اين كشور كه اكثريت جمعيت آن مسلماناند و اشتراكات بيشماري با ايران دارند و پس از ايران، افغانستان و تاجيكستان بيشترين تعداد فارس زبانان در اين كشور زندگي ميكنند؛ اسلام و فرهنگ اسلامي با خون مردن آن عجين شده است؛ گنجينههاي بينظير و كم نظير نسخ خطي در كتابخانههاي آن وجود دارد و همچنين ظرفيتهاي خالي زيادي براي گسترش مناسبات دو كشور به ويژه در بعد فرهنگي وجود دارد، از جنبههاي مختلف براي كشورمان داراي اهميت خاص ميباشد .

ويژگيهاي جغرافيايي:

- ازبكستان با جمعيتي بالغ بر30 ميليون نفر بيش از نيمي از جمعيت آسياي مركزي را در خود جاي داده است.

- مساحت اين كشور 400/447 كيلومتر مربع ميباشد و از لحاظ وسعت پنجاه و ششمين كشور دنيا و در بين كشورهاي مستقل مشتركالمنافع پس از روسيه، قزاقستان و تركمنستان در مكان چهارم جاي دارد.

- مساحت قابل ملاحظهاي از جادهي ابريشم در ازبكستان جاي دارد و در مبادلهي فرهنگي واقتصادي شرق و غرب سهم بزرگي داشته است. از طريق جادهي ابريشم سه اختراع مهم چينيها يعني قطب نما، با روت ودستگاه چاپ به اروپا راه يافت.

- اين كشور در قلب آسياي مركزي واقع شده است و با تمام كشورهاي اسياي مركزي مرز مشترك دارد و موقعيت مركزي و جمعيت اين كشور موجب گرديده است كه امروزه اين جمهوري نقطهي ارتباطي مناسب براي كل آسياي مركزي باشد.

- اين جمهوري پل ارتباطي بين روسيه از شمال و جهان اسلام در جنوب ميباشد.

ويژگيهاي تاريخي:

- ازبكستان تنهاجمهوري در ميان جمهوريهاي بازمانده از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي است كه تمدني با پيشينهي2500 سال دارد ديگر مناطق همجوار آن از سابقهي تاريخي كمتري برخوردارند. هر چند تاشكند مركز هيچ يك از تمدنهاي باستاني نبوده است ولي داراي قدمت دو هزار ساله است كه حتي در دوران حكومت كمونيستي مركزيت خود را در آسياي مركزي از دست نداد.

- در قرن 6 قم در زمان حكومت هخامنشيان در ايران، بخش اعظم اين سرزمين در محدودهي حكومت ايرانيان قرار داشت.

- اگر چه در اين سرزمين حكومتهاي مستقلي در دورههايي از تاريخ آن ازجمله كوشانيها وهياطله و يا حكومتهاي فاتح از جمله اسكندر در آن زيستهاند ولي اين سرزمين در بيشتر عمر خود با ايران، به ويژه ايران قبل اسلام، سرنوشتي مشترك داشت. زبانهاي سغدي و خوارزمي دو گويش از زبانهاي فارسي ميانه به حساب ميآيند.

- ارتباط اين بخش از اسياي مركزي با فرهنگ و تمدن ايران پس ازظهور اسلام در زمان اميرتيمور در قرن هشتم هجري شمسي به وجود آمده است. وي پس از فتوحات گسترده در فلات قارهي ايران وشكست دادن سلطان بايزيد عثماني مقر حكومت خود را در سمرقند تشكيل داد و زبان فارسي را زبان كتابت اداري قرار داد.

- اسلام و مذهب در بين مردم اين جمهوري به قدري داراي سابقهي محكم و قابل توجه است كه يكي از 6 كتاب فقهي متعلق به اهل سنت درجهان اسلام، صحيح اسماعيل البخاري، در اين كشور به رشتهي تحرير درآمده است.

- شهر تاشكند حتي در دوران حكومت شوروي سابق نيز مركز فعاليت ديني و فرهنگي در آسياي مركزي و مركز اسلامي در اين جمهوريها بوده است.

ويژگيهاي اقتصادي:

- ظرفيتهاي اقتصادي قابل توجه صنعتي نظير صنايع خودروسازي، ذوب فلزات، هواپيماسازي و توليد ادوات كشاورزي. ازبكستان را به يك قطب صنعتي نسبتاً قوي در اسياي مركزي تبديل كرده است.

- وجود ذخاير نفت، گاز، زغال سنگ، طلا و برخي فلزات كمياب از ديگر نكات بالقوه در اقتصاد ملي آن محسوب ميشود.

- اين كشور با توليد سالانه حدود 3 ميليون و 300 هزار تن پنبه، چهارمين كشور توليد كنندهي پنبه و سومين كشور صادر كنندهي اين محصول در جهان محسوب ميشود.

- 12 ميليون نفر از جمعيت 30 ميليون نفري ازبكستان نيروي كار اين كشور برآورد شده است كه 44 درصد آن در بخش كشاورزي، 20 درصد در بخش صنعت و 36 درصد در ساير بخشها شاغلاند.

- نرخ رشد اقتصادي در ازبكستان 6 درصد برآورد شده است و نرخ تورم سالانه 35 درصد است. حجم واردات و صادرات اين كشور سالانه حدود 7 ميليارد دلار و ديون خارجي آن سه مليارد دلار اعلام شده است.

- اين كشور از لحاظ صنعتي و قدرت اقتصادي نسبت به ساير كشورهاي منطقه از قدرت و توان بيشتري برخوردار است و ثبات سياسي و نيز بازار پرجمعيت شرايط مناسبي را براي سرمايهگذاري كشورهاي خارجي در اين كشور فراهم آورده است.

- جمهوري ازبكستان از ظرفيت بالاي بالقوهي بازرگاني برخوردار است و بازار وسيع آن براي كالاهاي توليدي كشورهاي همسايه وايران بازار مناسبي محسوب ميشود.

ويژگيهاي اجتماعي:

- براساس قانون اساسي ازبكستان در مورد آزادي عقيده و سازمانهاي ديني، دين از سياست جدا ميباشد و اتباع ازبكستان صرف نظر از اعتقادشان در برابر قانون مساوي هستند و نيز هيچ يك از اديان نسبت به ديگري امتياز يا محدوديت ندارد.

- به دليل وجود قوميتهاي مختلف در ازبكستان، پيروان نزديك به 15 دين و مذهب در اين كشور زندگي ميكنند. دين اصلي در اين كشور اسلام است و اغلب ازبكها، سني حنفي مذهباند اما جوامع كوچك وهابي نيز در اين كشور زندگي ميكنند.

- دولت ازبكستان در رابطه با مذهب، سياست دو گانهاي را اعمال ميكند. از طرفي به لحاظ فشارهاي خارجي و مقدمهي كسب مقبوليت جهاني در قانون اساسي جديد، خود را لائيك معرفي نموده است و به رغم اينكه بيش از 85 درصد جمعيت اين كشور مسلماناند در قانون اساسي از اسلام و ديگر اديان سخني به ميان نيامده است و از طرف ديگر براي حفظ امنيت و آرامش اجتماعي اقدامهايي براي بزرگداشت دانشمندان اسلامي به عمل ميآورد و به علت اعتقادات مردم به سنن اسلامي وعلاقهي آنان به دانشمندان اسلامي برخاسته از اين سرزمين به ناچار تن به قبول و حمايت از آداب اسلامي ميدهد كه ريشهي عميق در اعتقادات مردم دارد.

- تاريخ درخشان تحولات فكري اسلامي در ازبكستان حاكي است كه تصوف به عنوان شاخهاي از تفكر اسلامي در اين بخش از سرزمينهاي اسلامي بارور شده است و به همين دليل برخي از صاحب نظران، ازبكستان را مهد تصوف ناميدهاند. فرقهي مهم نقشبنديه كه رهبري آن را بهاءالدين نقشبند بر عهده داشته است از مهمترين نهضتهاي صوفيگري در اين خطه به شمار ميرود. از ديگر شخصيتهاي منتسب به عرفان و صوفيگري در اين ناحيه ميتوان به احمديسوي، زمخشري و دارمي اشاره كرد.

- شخصيتهاي مهمي چون ابوعيسي ترمذي، الخوارزمي، ماتريد، مرغناني، احمد فرعانهاي و علماي ديگر اين خطه، نقش برجسته و تعيين كنندهي آن را در تاريخ جهان اسلام آشكار ميكند.

- پس از استقلال اين كشور تغييراتي در نظام آموزشي صورت گرفته است. در نظام جديد آموزشي به تاريخ ازبك و ادبيات و مطالعهي كتب خطي به زبان عربي توجه شده است.

- طبق مادهي 4 قانون اساسي ازبكستان زبان دولتي كشور ازبكي است و تدريس در كلاسها به زبان ازبكي ميباشد ولي به زبانهاي مليتهاي گوناگون در اين كشور احترام گذاشته ميشود.

- در كنار آموزشگاههاي دولتي و رسمي، برخي از موسسات آموزشي با رعايت ضوابط و حفظ آموزش مواد درسي مصوب، اهتمام بيشتري به بخشي از دروس داشته و آموزشهاي ويژهاي را ارائه ميدهند به عنوان مثال دو مدرسه در تاشكند (119 و 217) سعي جدي در آموزش زبان فارسي داشته و از سال دوم تا يازدهم زبان وادبيات فارسي را آموزش ميدهند.

- ازبكستان 55 مركز آموزش عالي دارد كه در بين آنها 16 دانشگاه كه 4 واحد آن در تاشكند قرار دارند فعاليت ميكنند. دانشگاههاي موجود در تاشكند براي تمامي كشورهاي آسياي مركزي، براساس قراردادهاي دوجانبه، كادر متخصص تربيت ميكند.

- جمهوري ازبكستان درمجموع داراي 502 روزنامه و 163 نشريهي دورهي ديگر است كه گسترهي توزيع 77 مورد از آنها در سطح ملي قرار دارد. براساس اعلام كميتهي دولتي مطبوعات ازبكستان 62 مورد از روزنامهها ونشريههاي اين كشور جرايد خصوصي به شمار ميروند.

- تعداد كانالهاي تلويزيوني در اين كشور چهار ايستگاه است كه دو ايستگاه به زبان ازبكي برنامه پخش ميكند. دوازده ايستگاه راديويي در موج كوتاه، متوسط وافام در ازبكستان فعال است.

- رسانهها و روزنامهها در اين كشور به دليل بافت خاص سياسي داراي نفوذ نيستند و صرفاً منعكس كنندهي اخبار و رويدادهاي دستگاههاي اجرايي اين كشور به شمار ميروند.

- احزاب اين كشور به دليل وضعيت درحال گذر و نيز وجود تهديدهاي امنيتي از ناحيهي مخالفان افراطي مسلح كه توسط وهابيون وطالبان پشتيباني ميشدند از قدرت نفوذ اجتماعي – سياسي مهمي برخوردار نيستند.

ويژگيهاي فرهنگي:

- نخستين شاعران پارسيگوي، شعر و ادب پارسي را درماوراءالنهر در شهرهايي چون بخارا و سمرقند پايهگذاري كردند.

- براساس آمار رسمي حدود 1 ميليون فارس زبان در ازبكستان وجود وارد ولي بنابر آمار غير رسمي جمعيت فارس زبانان اين كشور حدود 8 ميليون نفر ذكر شده است.

- براساس آمار رسمي ايرانيالاصلهاي مقيم ازبكستان حدود 30000 نفر از جمعيت اين كشور را تشكيل ميدهند ولي طبق آمار غير رسمي بيش از 300 هزار نفر ميباشند كه اكثراً در مناطق سمرقند، بخارا، خوارزم، تاشكند واطراف آن زندگي ميكنند.

- در مراكز بزرگ علمي و فرهنگي ازبكستان، كرسي زبان وادبيات فارسي داير است. هم اكنون يك كرسي زبان فارسي در دانشگاه شرق شناسي تاشكند و 10 شعبهي آموزش دانشگاهي، 51 مدرسهي آموزش زبان فارسي، سه كرسي زبان تاجيكي و حدود 350 مدرسه و نيز 15 دانشگاه و مدرسهي علوم ديني در زمينهي آموزش زبان وادبيات فارسي فعاليت دارند.

- نفوذ عميق فرهنگ ايراني و زبان فارسي در آن كشور چنان است كه تمام افتخارهاي ملي و فرهنگي آنها را در بر گرفته است. اكثر مفاخر فرهنگي ازبكستان فارس زبان بوده و آثار آنان همه به زبان فارسي است.

- رابطهي نزديك فرهنگ ايران وازبكستان در زبان ازبكي تاثير شگرفي داشته است به گونهاي كه حدود 30 درصد واژههاي ازبكي ريشهي فارسي دارد.

- پيش از انقلاب سوسياليستي در متصرفات روسيه در اين ناحيه، ديوان اشعار حافظ، سعدي و فردوسي مطالب درسي معقول در مكتب خانهها بود و هنوز هم بخشهايي از گلستان و بوستان سعدي و اشعار عبدالرحمان جامي در كتب درسي اين كشور جاي دارد. ديوان حافظ تا كنون پنجاه بار در ازبكستان به زيور طبع اراسته شده است.

- مردم ازبكستان شناخت و آشنايي خوبي با ادبيات كلاسيك ايران دارند و به دليل وجود آثار ترجمه شدهي حداقل 30 نفر از بزرگان ادب فارسي گرايش زيادي به زبان و ادب فارسي وجود دارد.

- از ادبيات معاصر ايران فروغ فرخزاد، نادر نادر پور، مشفق كاشاني و سهراب سپهري به دليل ترجمهي بخشهايي از آثارشان در ازبكستان شناخته شدهاند.

- مردم ازبكستان به رغم سلطهي 130 سالهي روسها بر آنان، داراي علايق خاص شرقي واسلامي هستند. مردم اين كشور نوروز را همانند مردم كشورمان جشن ميگيرند. در اين ايام، از اول فروردين حتي تا دو ماه بعد، نوروز را به يكديگر تبريك ميگويند و در اين تبريكها از جملهي «نوروز مبارك باد» به زبان فارسي استفاده ميكنند و اين در حالي است كه برخي از آنها خود نميدانند كه اين جمله كاملاً فارسي است. البته از جملهي «بايراميز مبارك» نيز استفاده ميشود.

- هنر سنتي در ازبكستان شامل رشتههاي مختلف معماري و صنايع دستي است كه از هنر ايراني نشاُُت گرفته است. بناها و معماريهاي قديمي وآثار به جا مانده از گذشته به ويژه دوران حكومت سامانيان و تيموريان مشخصاً كار هنرمندان ايراني است و در سر در برخي از بناها نام معمار ايراني آن درج شده است.

اهداف:

1. معرفي و عرضهي فرهنگ، هنر و تمدن ايراني
2. معرفي فرهنگ وتمدن ايراني
3. معرفي هنر ايران
4. تقويت مطالعات ايران شناسي
5. معرفي شخصيتهاي فرهنگي، هنري، ادبي و علمي ايران
6. ترويج زبان وادبيات فارسي
7. توسعه وتقويت كرسيهاي زبان فارسي
8. ارتقاء سطح علمي استادان و دانش آموختگان زبان فارسي
9. تقويت مبادلات دانشگاهي در زمينهي زبان فارسي
10. تقويت مطالعات زبان و ادبيات فارسي
11. گسترش تبادل هيئتهاي رسمي فرهنگي وانعقاد موافقت نامههاي رسمي دو جانبه و بينالمللي
12. عقد قرارداد. موافقتنامه، تفاهم نامه، يادداشت تفاهم و … با ساير كشورها
13. مبادلهي هيئتهاي رسمي فرهنگي
14. بسترسازي تبادل استاد و دانشجو
15. معرفي، گسترش و احياء فرهنگي، انديشه وتمدن اسلامي
16. معرفي فرهنگ وتمدن اسلامي به جهانيان
17. معرفي انديشهي اسلامي به جهانيان
18. توسعه و تقويت مطالعات اسلامي
19. معرفي مباني، اهداف و دستاوردهاي انقلاب اسلامي و انديشهها و مواضع فرهنگي حضرت امام خميني(ره) و مقام معظم رهبري
20. تبيين انديشههاي ديني، سياسي و فرهنگي حضرت امام(ره)
21. معرفي دستاوردهاي انقلاب اسلامي
22. مقابله با تبليغات سوء عليه نظام جمهوري اسلايم و پاسخگويي به شبهات مطروحه
23. حفظ هويت ديني شيعيان و ارتقاء وضع فرهنگي و اجتماعي آنان
24. ترويج مراسم و تعظيم شعائر شيعي
25. تقويت انجمنها و موسسات مذهبي، فرهنگي واجتماعي شيعي
26. رشد علمي و تخصصي شيعيان
27. شناخت ويژگيهاي فرهنگي، ديني واجتماعي كشورها و مناطق
28. شناخت جايگاه وضعيت زبان و ادبيات فارسي در كشور ميزبان
29. شناسايي آثار و نسخ فارسي در كشور ميزبان
30. شناخت مشتركات فرهنگي ايران و كشور ميزبان
31. شناخت تاثيرات فرهنگي ايران در كشور ميزبان
32. شناخت تاثير فرهنگ اسلامي در كشور ميزبان
33. شناخت وضعيت وجايگاه فرهنگي واجتماعي مسلمانان، شيعيان و ساير فرق اسلامي.
34. شناخت نحوهي انعكاس فرهنگ و مسايل ايران در آثار واسناد فرهنگي كشور ميزبان
35. رسيدگي به امور فرهنگي واجتماعي و تقويت هويت ملي و فرهنگي ايرانيان درخارج از كشور
36. ارتقاء جايگاه فرهنگي، اجتماعي ايرانيان
37. حمايت از مساجد و مجامع ديني ايرانيان خارج از كشور
38. تقويت وارتقاء وضع فرهنگي و جايگاه اجتماعي مسلمانان و تحكيم وحدت اسلامي
39. تقويت انجمنها و موسسات ديني، فرهنگي واجتماعي مسلمانان
40. رشد علمي و تخصصي مسلمانان
41. تقويت هويت ديني مسلمانان
42. معر في وترويج تشيع و فرهنگ وانديشهي شيعي
43. ترويج، گسترش وتعميق معارف اهل بيت(ع) در بين شيعيان
44. تقويت مطالعات وتحقيقات شيعهشناسي
45. اصلاح كج انديشيها ونفي بدعتها و خرافات از فرهنگ وانديشهي شيعي.

اصول سياستهاي راهبردي:

- پيگيري امضاي موافقتنامهي فرهنگي

- ايجاد مركز مطالعات وتحقيقات

- ايجادو تقويت كرسيهاي زبان وادبيات فارسي در دانشگاهها، مراكز و مدارس آموزش زبان وادبيات فارسي

- تقويت و توسعهي فعاليتهاي دانشگاهي

- ايجاد، توسعه و تقويت انجمنهاي دوستي ايران وازبكستان

- فهرست نويسي ونسخهبرداري از نسخ خطي

- چاپ وانتشار كتاب و فصلنامه (ازبكي و فارسي)

- گسترش پژوهش و تحقيقات در زمينهي فرهنگ وتمدن ماوراءالنهر

- برگزاري دورههاي آموزشي به ويژه دورههاي دانش افزايي زبان وادبيات فارسي

- مبادلهي دانشجو و اعطاي بورس تحصيلي و فرصت مطالعاتي

- برگزاري سمينارهاي بزرگداشت مفاخر علمي و فرهنگي

- تقويت كتابخانههاي دانشگاه ومراكز آموزش زبان و ادبيات فارسي وايرانشناسي

- همكاري در مرمت وبازسازي آثار و ابنيهي تاريخي مشترك

- اعزام استاد براي تدريس زبان وادبيات فارسي

- مبادلهي هيئتهاي رسمي

- اجراي برنامههاي مشترك علمي، فرهنگي و هنري

ملاحظات:

- از آنجائيكه موافقتنامهي فرهنگي بين دو كشور امضاء نشده است لذا در اجراي فعاليتها با موانع ومشكلات مواجه ميباشيم.

- با توجه به حساسيت دولت ازبكستان نسبت به رفت وآمد افراد به سفارت ج.ا.ا. درازبكستان با خريد ساختمان مناسب و مستقل براي نمايندگي فرهنگي و تجهيز آن وتاسيس كتابخانهاي غني ميتوان حضور مؤثرتري در اين كشور پيدا كرد.

- پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي وتشكيل جمهوري ازبكستان و با از بين رفتن قدرت طلبي فرهنگ روس، دولت ازبكستان مفاخر علمي، فرهنگي و هنري اين منطقه را به خود منتسب ميكند.

- اختلاف ارضي تاجيكستان با ازبكستان وحضور مليونها تاجيك كه در شهرهاي سمرقند وبخارا ساكناند سبب شده است كه تقويت زبان فارسي باعث تقويت ريشههاي قومي و قومگرايي تاجيكها تلقي شود از اين رو دولت ازبكستان آن را يك خطر بالقوه براي خود ميداند.

- هيچ نوع تبليغ اسلامي در ازبكستان خوشايند دولتمردان ازبكستان نميباشد زيرا آن را تهديدي بر موجوديت خود ميبينند از اين رو با هر گونه تبليغ و فعاليت اسلامي كه موجوديت آنها را به مخاطره بيندازد به شدت برخورد ميكنند.

- در سالهاي اخير به ويژه پس از حادثهي 11 سپتامبر 2001 كه منجر به حضور جديتر آمريكا در ازبكستان شد فعاليت ميسيونرهاي مذهبي در اين كشور به شدت افزايش يافته است.

ملاحظاتي در خصوص وضعيت نمایندگی فرهنگی آلماتی قزاقستان...