در جهان بینی عرفای اسلام ،عشق حقیقت والایی است که قابل تعریف و تفسیر نیست . ابن عربی می گوید : « هر که در صدد تعریف عشق باشد، هنوز عشق را نشناخته است . آن که شراب عشق را نچشیده باشد ، عشق را نخواهد شناخت و هر که بگوید از جام عشق سیراب شدم، عشق را نشناخته است ؛ زیرا عشق یک تشنگی سیراب ناشدنی است » ( ثروت ، 1382: 3، 518) . مولوی می فرماید :

هرچه گویم عشق را شرح و بیان چون به عشق آیم خجل گردم از آن ( مولوی ، 1387: 12، ب. 12)

« سرشت گوهر در ازل بوده است ؛ در آن عالم جان و عقل را راه نبوده است . آن که عشق او را روی نماید ، جوهر صفتش از این خاکدان برباید » ( روز بهان بقلی ، 1366: 138).

در عرفان اسلامی عشق به عنوان اصل و اساس هستی و از ارکان و مبانی جهان شناسی و انسان شناسی به شمار می رود.این نظریه ریشه در حدیث قدسی « گنج مخفی » دارد که خداوند در پاسخ سوال حضرت داوود نبی (س) که در باره علت و انگیزه آفرینش سؤال می کند ، چنین می فرماید : کنتُ کنزاً مخفیاً فاحببتُ اَن اُعرف فخلقتُ الناس لکی اَعرف» (قراگوزلو ، 1378: 9). بر اساس این حدیث ، عشق انگیزه آفرینش بود و خلقت انسان نیز در نتیجه تجلی عشق معشوق ازلی است . حافظ می فرماید :

در ازل پرتو حسنت ز تجلّی دم زد عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد (حافظ ،1389: غزل 108)

نظامی , نیز عشق را قوی ترین و برترین انگیزه فعالیت موجودات و نیروی محرکه تمام کائنات می داند ؛ به همین دلیل است که در خنده گل ، گریه ابر، پرستش بت ، حرارت آتش و آتش پرستی و ... همواره عشق را جستجو می کند :

جهان عشقست و دیگر زرق سازی همه بازیست الا عشقبازی

ز سوز عشق بهتر در جهان چیست که بی او گل نخندید ابر نگریست

شنیدم عاشقی را بود مستی و از آنجا خاست اول بتپرستی

همان گبران که بر آتش نشستند ز عشق آفتاب آتش پرستند

( نظامی , ، 1390: 143، ابیات 11-13)

از نظر نظامی عشق همچون خورشید گرمابخشی است که تمام هستی با آن جان می گیرد و کسی را که از آن بی بهره باشد، افسرده ، مرده و منجمد می پندارد:

اگر بیعشق بودی جان عالم که بودی زنده در دوران عالم

کسی کز عشق خالی شد فسردست کرش صد جان بود بیعشق مردست ( همان:ابیات 5-6)

عشق در آثار نظامی به گونه های مختلف تجلی و نمود پیدا کرده است . در یک تقسیم بندی کلی ، می توان گفت عشق به دو گونه عشق مجازی و عشق حقیقی تقسیم شده است که در عشق حقیقی ، محبوب خدا و صفات و افعال اوست و در عشق مجازی ، معشوق ، ظواهر دنیوی و زیبایی های صوری آن است . عشق مجازی همواره « از حسن صورت و کمال سیرت پدید می آید و در واقع ، همان عشق غریزی و انسانی است که به زعم عرفا زودگذر است و با وصال پایان می گیرد » (ستاری ، 1375 : 138).

به طور کلی ، در منظومه های نظامی با دو نوع عشق مجازی و حقیقی روبرو هستیم .گونه های عشق مجازی و حقیقی را در آثار نظامی به چند دسته تقسیم کرده اند که عبارتند از :

الف)عشق مجازی جسمانی ، شامل عشق های عذری و عشق های کامجو؛

ب) عشق های عاری از تمتعات جنسی ، مانند عشق به حیوانات و عشق و علاقه خاص میان درباریان ؛

ج) عشق های حقیقی ، مانند عشق به خدا و پیامبر .

ملاحظاتي در خصوص وضعيت نمایندگی فرهنگی آلماتی قزاقستان...