عشق ازنظراحمدغزالی و ملاصدرا

احمد غزالی و ملاصدرا , با دو بیان متمایز و از دو جهت متفاوت به عشق پرداخته اند، لذا شباهتها و تفاوتهایی از نوع بیان و نگاه آنها به عشق ملاحظه می شود که به غیر از تمایزات کلی که ناشی از نگاه این دو اندیشمند به عشق است، بسیاری از تمایزات مربوط به نحوه بیان آنها، ظاهری و قابل تأویل است. بیان ملاصدرا , دارای نثری ساده و روان و فاقد هرگونه پیچیدگی و آمیختگی است. اما بیان غزالی رمزی است و پشت ظاهر عبارات وی اشاراتی نهفته است که به صراحت مطرح نشده و باید تحلیل گردد. غزالی مانند ملاصدرا به تمام مباحث مربوط به عشق پرداخته و تشابهات بسیاری بین این دو مکتب فکری وجود دارد. مهمترین وجوه اشتراک و افتراقات این دو اندیشه ور در حوزه عشق عبارتند از:

1. عشق از نظر غزالی، عشق مطلق )عشق خالق به مخلوق، عشق مخلوق به خالق ) و بدون هیچگونه نسبت و اعتبار است اما عشق از نظر ملاصدرا، عشق مقید است که در عاشق و معشوق متعین ظهور دارد.
2. غزالی از اقسام عشق سخن نمی گوید بلکه هدف وی حقیقت عشق است. ولی ملاصدرا عشق را داخل اقسام برده و از مرحله ای که عشق به مرتبه عاشق و معشوق تعین یافته، بحث می کند.
3. نظر غزالی درباره عشق، در حقیقت تفسیر خاص او از کلمات قرآنی « یحبهم و یحبونه» است که سیر نزولی و صعودی روح انسان را بیان می کند. این تعبیر از عشق غزالی را از ملاصدرا ممتاز کرده است؛ زیراکه ملاصدرا از نزول و صعود عشق سخن نمی گوید.
4. غزالی به اصالت عشق معتقد است؛ زیراکه عشق را حقیقت مطلق و آن را عین ذات احدیت می داند. اما ملاصدرا بر مبنای اصالت وجود، عشق را عین وجود و آن را لازمه هستی می داند و معتقد است تمام موجوداتی که از هستی برخوردارند از عشق نیز برخوردارند. لذا سریان عمومی عشق را اثبات می کند برخلاف غزالی که به آن نپرداخته است.
5. غزالی حقیقت مطلق را عشق می نامد؛ زبرا از نظر او عشق، عین ذات حق است. در حالیکه ملاصدرا عنوان عشق را برحقیقت مطلق اطلاق نمی کند؛ زیراکه حق تعالی را عین وجود می داند و آن را حقیقت وجود می نامد. البته ملاصدرا نیز در نهایت حقیقت عشق را همان حق تعالی می داند؛ زیرا که از نظر او عشق مساوی با وجود است، بنابراین حقیقت وجود نیز مساوی با حقیقت عشق است.
6. غزالی عشق حق به ذات خود را ورای عشق خالق و مخلوق می داند. اما از نظر ملاصدرا عشق حق به ذات خویش از مصادیق عشق حقیقی است.
7. غزالی مانند ملاصدرا یک ارزشمندی نسبی برای عشق مجازی قائل است و آن را به طور مطلق قبول ندارد بلکه مقید به شرایط خاص کرده است، با این تفاوت که ملاصدرا عشق مجازی را با رعایت شرایط آن برای رسیدن به عشق حقیقی راهگشا و مفید دانسته است اما غزالی این راه را با رعایت شرایط آن نیز راه مطمئنی نمی داند.
8. هر دو لطیفه عشق را امانتی می دانند که خداوند در روز ازل به انسان سپرده است.
9. هردو برای عشق حق و خلق یک رابطه دو طرفه قائلند و به آیه « یحبهم و یحبونه » استناد می کنند. با این تفاوت که غزالی فقط به عشق دو طرفه بین خدا و انسان اشاره کرده و از سایر موجودات سخن نگفته است. اما ملاصدرا معتقد است که این عشق دو طرفه بین خداوند و تمام موجودات وجود دارد.
10. هردو عشق را محرک اصلی در تکامل وجودی انسان می دانند. با این تفاوت که غزالی تکامل وجودی انسان را از طریق سیر نزولی و صعودی روح بیان می کند. اما ملاصدرا تکامل وجودی انسان را در ارتباط با سه اصل « اتحاد عاقل و معقول»، «حرکت جوهری» و « تشکیک وجودی» تبیین می نماید.( صالحی،بررسی تطبیقی عشق از نظر احمد غزالی و ملاصدرا، کنفرانس بین المللی شرق شناسی، تاریخ وادبیات پارسی).

ویژگی های عشق و استعاره های مفهومی آنها در سوانح العشاق احمد غزالی

احمد غزالی برای تجسمی سازی ویژگی قدرتمندی عشق ، استعاره های مختلفی همچون عشق سطلان ، معشوق است اهمیت ویژگی عشق با بینش توحیدی و مطلق گرای تبیین می نماید . ( هاشمی ، نگرش احمد غزّالی به عشق بر بنیاد نظریه استعاره شناختی؛ دانش پژوهی ، ش26،زمستان 92 )

ملاحظاتي در خصوص وضعيت نمایندگی فرهنگی آلماتی قزاقستان...