«شعر امروز ترکیه بعد از سال ۲۰۰۰»

«شعر امروز ترکیه بعد از سال ۲۰۰۰»

عثمان اوزباغچه، خاقان شرقدمیر، ناصر فیض ازشعرای معاصر ترکیه بر این باورند که شعر به آزادی شاعر نیاز دارد که امروزه « بعد از سال ۲۰۰۰» ترکیه از این معقوله مغفول مانده است. بنابه مناسبات دوسویه بین ایران و ترکیه و روابط و اشتراکات عدیده ی که دو ملت با هم دارند. مردم دو کشور شناخت اندکی از ادبیات معاصر یکدیگر دارند. در ایران در چند دهه گذشته ما با شاعران و نویسندگانی چون ناظم حمکت، یاشار کمال، عزیز نسین، اورهان ولی، ملیح جودت، اکتای رفعت و لطیفه تکین آشنا شدهایم و در سالهای اخیر هم اورهان پاموک و الف شفق را شناختهایم».

ایران و ترکیه از نظر موقعیت و شرایط تاریخی، اجتماعی و سیاسی شباهتهای بسیاری دارند. نفوذ فرهنگ غرب، گرایشهای دینی و رویارویی با مدرنیته، در ۱۵۰ سال اخیر مسائل مشترکی را برای هر دو کشور پدید آورده است.

به باورشاعر، عثمان اوزباغچه، شعر، هنری است که همیشه دنبال شیوههای جدید بیانی است. شعر ترکی از سال ۱۹۹۰ به این سو، خاصه پس از سال ۲۰۰۰ جستوجو برای یافتن شیوههای جدیدتر را پیش گرفته است. در طول تاریخ ذوق و سلیقه شعری همیشه در حال تغییر بوده است.در شعر مدرن هم ترکیه دو نسل بزرگ را داشته است .

از سال ۱۹۲۰ تا به امروز، هر دوره در شعر ترکیه، ۲۰ تا ۳۰ سال طول کشیده است. شعر ترکیه در دو تا سه دهه، شاهد نوآوریهایی بوده است. شعرترکیه در ۱۸۵۰ تا ۱۹۵۰ سه تحول بزرگ را تجربه کرد. در ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ شعر اجتماعی در ترکیه رواج داشت و از ۱۹۸۰ شعر ضداجتماعی رواج گرفت. سال ۲۰۰۰ آغاز جستوجو برای شیوههای جدید بیان بود.

در سیر تحول تاریخی شعر ترکی باید گفت که عصر «ثروت فنون» از بیان مستقیم و خطابی پرهیز داشت و این اولین نتیجه نوگرایی در اندیشه هنرمندان ترک بود. شعر در دهه ۱۹۵۰ به نوگرایی دوم و در عصر جدید پس از سال ۱۹۹۰ به نوگرایی سوم دست یافت. پس از ۱۹۹۰ شعر به مثابه شعر مورد توجه قرار گرفت.
شعر ترکیه سال ۲۰۰۰ را با مانیفستهای پیشنهادی آغاز کرد و چند سال از شعر ترکی، صرف صدور مانیفستهای تازه شد. دراین پیشنهادها سعی می شد ساختارهایی جزمی برای شعر پدید بیاورند. این مانیفستها در عرصه زندگی به سرعت کهنه میشدند، در حالیکه شعر به آزادی شاعر نیاز داشت.
اوزباغچه شاعر دیگر معاصر ترکیه معتقد است که پس از سال ۲۰۰۰ نوشتههای منتقدانه افزایش پیدا کرده است. یکی از ویژگیهای مورد توجه شعر امروز، بررسیهای فرمی است. رویکردی که نوآوری را به فرم بدل کرده، به فناوریهای جدید هم روی آورده است. استفاده از عنصر تصویر و نشانههای تصویری وارد متن شعرهای ترکی شده و از نظر بصری تحولی تازه در شعر ترکیه پدید آورده است.

خاقان شرقدمیر، دیگر شاعر ترک، بر این باور است که در ذات شعر طرز تفکری متفاوت از تفکری که مسیری روشن را طی میکند جاری است. یونانیها به آن دیانویا میگویند. شعر بهرغم اینکه اندیشه نیست، بر اندیشه استوار است و بهرغم اینکه داستان نیست، بر داستان استوار است. راز این امر در این است که اگرچه شعر بخشی از جهانبینی شاعر و داستان زندگی وی است، آن را با صدای بلند فریاد نمیزند.

شعر از یک سو اندیشه فلسفی و از سوی دیگر اندیشه انقلابی را تغذیه میکند. از اوایل قرن نوزدهم، انسان نوین و به تناسب آن جهانبینی نوینی ظهور کرده است. این جهانبینی با ظهور شعر مدرن ترکی همراه بود. منشأ اصلی این جهانبینی شعر است. انقلاب ابتدا در شعر بروز پیدا کرده و سپس به سایر عرصههای جامعه گسترده شده است. این تحول از یک سو به دلیل تأثیرات فرهنگ غربی و از سوی دیگر در ارتباط با سقوط فرهنگ سنتی در امپراتوری عثمانی است.

نوآوریهای ایجاد شده در شعر حوزه فرهنگ را تغذیه کرده و تحول در حوزه فرهنگ باعث تحول در زمینههای فکری و اجتماعی شده است. اولین شعرای مدرن ترکیه گویی اشتیاقی را آشکار کردند که سالیان دراز امکان ظهور نیافته بود.

شرقدمیر با اشاره به تحول زبان ترکی در عرصه شعر می افزاید: زبان ذره ذره خالصتر شد و سرانجام در عصر نو به قوامی تازه دست یافت. آخرین نمایندگان شعر کلاسیک ترکی در عین حال پیشگامان مژده دهنده تولد شعر نو ترکی هستند. مضامین شعر کلاسیک رها شد و مفاهیمی چون وطن، ملیت و آزادی وارد شعر ترکیه شد. علیرغم اینکه این مفاهیم متأثر از فرهنگ غربی رواج گرفتند، در فرهنگ ترکیاسلامی پایه داشتند.
متفکران و شاعران اصیل ترکیه غرب را میشناختند، اما در برابر آن تسلیم نبودند. توازن بین کهنه و نو از کارهای مهم شاعران پیشگام و بزرگ ترکیه بود. نزدیک کردن زبان عروض به زبان محاوره، به زبان شعر ترکی انعطاف داد. بعد زبان از عناصر دستوری عربی و فارسی رها شد و عروض در شعر ترکی، به تمامی ترکی شد.
با باور ایشان ، شعرای جنبش شصت ویژگیهای حرکت نوگرایی دوم را نه هدف، بلکه امکان تلقی کردند. آنها گشایشهای ایجادشده از نوگرایان نسل دوم را ابزاری کردند برای رسیدن به شعر مدرن ترکی. بعد از شعر تبلیغاتی دهه هفتاد و شعر پستمدرن سطحی و اندوهناک دهه ۸۰ در دهه ۹۰ بازگشت به مدرنیسم رخ داد و نگرش مدرن جدید به عنوان اعتراضی اساسی به حال و روز دنیا اوج گرفت. پس از سال ۱۹۹۵ همین جریان تبدیل به جریانی دیگر شد و آن نیز سرانجام پس از سالهای آغازین دهه ۲۰۰۰ در فضایی پوپولیستی محبوس شد ودر نسلهای بعدی از بین رفت.

لیکن ، شاعر ایرانی و ترکیهایها در ناحیهای زندگی میکنند پررخداد که این رخدادها همواره دو ملت را به هم متصل نگه داشته است. ترکها از سنت ادبی شعرای ایرانی، مولانا، عطار و سنایی را میشناسند. روزگاری زبان فارسی، نفوذ زیادی در عثمانی داشته است و در عصر جدید، طنزنویسان ترک وقتی میخواستند افراد فاضلنما را تصویر کنند، عبارات و واژههای فارسی را در بیان آنها قرار میدادند؛ همچنانکه فاضلنمایی در ایران با عبارات عربی صورت میگیرد، در ترکیه نیز با زبان فارسی محقق میشود.

همان گونه که در ایران کسانی هستند که مدعی اند که شعر کهن و قالبهایش ظرفیت بیان مسائل روز را ندارد، در ترکیه هم همین مسأله پیش آمده است ؛ اما شعرا و ادبای هر دو ملت دریافتند که حاصل ۱۰۰ سال گسست از سنت چیزی نیست که بتواند از انسان و مسائل انسان سخن وصحبت به میان آرد . بدین سبب قرار شد شعر جدید، شعری جزءنگر باشد و مسائل عینی را مطرح کند، اما نه در ایران و نه در ترکیه، فانتزیها صورت غالب شعری شدند و ما امروز به جای اندیشه، با فانتزیها و بازی با کلمات در شعر روبهرو هستیم. شعر امروز ترکی و فارسی از زبان زنده مردم گسسته است و نه فقط زبان زندگی نیست، که اهل ادب نیز از آن سر در نمیآورند.

در این میان باید تصریح کرد که هر دو ملت هنوز ادبیات همدیگر را آن طور که باید بشناسند نمی شناسند. ترکیه هم اروپایی است، هم آسیایی. ترکیه همیشه تمایل به نوگرایی داشته است. تغییر خط هم حرکت به سمت نوگرایی را سرعت بخشید. امروز ایرانیان شاعر بزرگ ترکیه را ناظم حکمت میدانند، هرچند ممکن است خیلیها به دلیل مسائل سیاسی از او خوششان نیاید. برای ایرانیان نماد شعر جدید ترکی، ناظم حکمت است. چرا که ادبای ایرانی بحث عدالت را به عنوان مفهومی جهانی در شعر او میبینند. ناظم صدای انسان ستمدیده را بازتاب میدهد. از این رو، او را شاعری جهانی می دانند که به زبان ترکی مینوشت.

ملاحظاتي در خصوص وضعيت نمایندگی فرهنگی آلماتی قزاقستان...